SCORE2 ve SCORE2-OP Risk Skorları
En sık karşılaştığım sorulardan biri şudur: “Doktor Bey, tansiyonum biraz yüksek, kolesterolüm de sınırda. Bu ne anlama geliyor, kalp krizi geçirir miyim?” Bu soruya tek cümleyle cevap vermek kolay değildir. Çünkü sağlığımız, tek bir değerin iyi ya da kötü olmasıyla değil, pek çok küçük parçanın birlikte çizdiği bir tabloyla ilgilidir. Bu tabloyu okumanın en pratik yollarından biri de risk skorlarıdır.
Bugün sizlere Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin 2021 yılından beri kullandığı, ülkemizde de yaygın biçimde başvurulan iki modern değerlendirme aracından bahsetmek istiyorum: SCORE2 ve SCORE2-OP.
“Risk” Dediğimiz Şey Nedir?
Tıpta “risk” kelimesi, pek çok kişinin sandığı gibi bir kehanet değildir. Risk; belirli bir olayın (örneğin kalp krizi ya da inmenin) belirli bir zaman diliminde gerçekleşme ihtimalidir. Kısaca bir olasılık hesabıdır, bir kesinlik bildirimi değildir.
Bunu hava durumu benzetmesiyle anlatabiliriz. Meteoroloji “yarın %30 yağış ihtimali var” dediğinde, bu yarın kesinlikle yağacağı anlamına gelmez; sadece şemsiye almanın mantıklı olabileceğini söyler. Aynı mantık kalp-damar sağlığı için de geçerlidir. Hekiminiz size “10 yıllık kalp-damar hastalığı riskiniz %10” dediğinde, bunun anlamı şudur: önümüzdeki 10 yıl içinde sizinle aynı yaş, cinsiyet, tansiyon, kolesterol ve sigara özelliklerine sahip 100 kişiden yaklaşık 10’unun kalp krizi veya inme geçirmesi beklenmektedir.
Siz o 10 kişinin arasında mısınız, yoksa güvenli taraftaki 90 kişinin içinde mi? Bunu kimse kesin olarak bilemez. Fakat bildiğimiz bir şey var: bu ihtimal, doğru adımlarla belirgin biçimde azaltılabilir.
SCORE2 ve SCORE2-OP Nedir?
SCORE2, Avrupa Kardiyoloji Derneği’nin 2021’de yayımladığı ve 40–69 yaş aralığındaki erişkinlerde kullanılan bir risk değerlendirme aracıdır. Önceki SCORE skoru yalnızca ölümcül olayları hesaplıyordu; yeni SCORE2 ise hem ölümcül hem de ölümcül olmayan kalp krizi ve inmeyi birlikte değerlendirir. Bu nedenle gerçek hayata daha yakın bir tablo sunar.
SCORE2-OP ise İngilizce “Older Persons” ifadesinin kısaltmasıdır ve 70–89 yaş aralığındaki bireyler için geliştirilmiş ayrı bir ölçektir. Yaş ilerledikçe risk tablosunun matematiği değiştiği için, yaşlı bireylerin gerçek riskinin abartılı ya da eksik tahmin edilmemesi adına bu ayrı skor gereklidir.
Her iki skor da yalnızca birkaç temel bilgiyi kullanır:
- Yaşınız
- Cinsiyetiniz
- Sigara içip içmediğiniz
- Büyük (sistolik) tansiyonunuz
- Non-HDL kolesterol değeriniz (toplam kolesterol eksi HDL)
Bu bilgilerle, bilgisayar ya da tablo üzerinden yalnızca birkaç saniyede kişiye özel bir risk yüzdesi hesaplanabilir.
10 Yıllık Risk mi, Yaşam Boyu Risk mi?
Bu sık karıştırılan önemli bir konudur. SCORE2 ve SCORE2-OP, 10 yıllık risk skorlarıdır. Yani size “önümüzdeki 10 yıl içinde” kalp-damar olayı yaşama ihtimalinizi söylerler; yaşam boyu riskinizi değil.
Yaşam boyu risk farklı bir kavramdır ve genellikle daha yüksek bulunur; çünkü bir insanın tüm ömrü boyunca karşılaşabileceği tüm olayları kapsar. Hekimlikte 10 yıllık risk daha çok tercih edilir: bu süre hem hastanın hayal gücüne uygun bir zaman dilimidir, hem de alınacak önlemlerin (ilaç, yaşam tarzı değişikliği gibi) etkisini gösterecek kadar uzun, ama bilimsel olarak öngörülebilecek kadar kısadır.
Risk yüzdeleri yaşa göre farklı eşiklere göre yorumlanır. Türkiye gibi “yüksek risk” bölgesindeki (Türkiye de çoğu kafkas ülkesi gibi kalp krizi sıklığının yüksek olduğu bir bölge kabul edilir!) ülkelerde:
- 50 yaş altında: %2,5’in altı düşük-orta, %2,5–7,5 yüksek, %7,5 ve üstü çok yüksek risk.
- 50–69 yaş arasında: eşikler sırasıyla %5 ve %10 olarak alınır.
- SCORE2-OP (70 yaş ve üstü) için: eşikler %7,5 ve %15’e güncellenir.
Bu Rakam Elime Geçince Ne Yapmalıyım?
Risk skorunun amacı sizi korkutmak değildir; size hangi noktada olduğunuzu göstererek, hekiminizle birlikte bir yol haritası çizmenize yardım etmektir. Risk ne kadar yüksekse, müdahalenin şiddeti de genellikle o kadar artar. Düşük-orta riskli bir birey için sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite ve sigaranın bırakılması çoğu zaman yeterli olabilirken; yüksek veya çok yüksek riskli bir bireyde tansiyon ve kolesterol ilaçları da sıklıkla tabloya eklenir.
Burada önemli olan, rakamın kendisi değil, onu hayatınızda yönetilebilir parçalara dönüştürebilmenizdir. Tansiyonunuzu 10 mmHg düşürmek, sigarayı bırakmak, non-HDL kolesterolü belirgin şekilde azaltmak — bunların her biri, skorunuzu somut biçimde geriye çeken küçük zaferlerdir.
Sonuç
SCORE2 ve SCORE2-OP, kalp-damar sağlığınızın önümüzdeki 10 yıllık “hava durumu raporu” gibidir. Geleceği kesinlikle bilmezler; fakat şemsiye almanız mı, yoksa çatıyı tamir etmeniz mi gerektiğini söylerler. 40 yaşın üzerindeyseniz,yılda en az bir kez kalp-damar risk değerlendirmesi yaptırmak, hem kendinize hem de ailenize yapabileceğiniz en iyi yatırımlardan biridir.
Sağlıkla kalın, Prof. Dr. Mustafa TATLISU
Yorum yok